Dotyk w terapii jest formą niewerbalnej komunikacji, która oddziałuje bezpośrednio na układ nerwowy, emocje i poczucie bezpieczeństwa klienta. Stosowanie dotyku wymaga od terapeuty wysokiego poziomu świadomości, regulacji, kompetencji i wyszkolenia.
Terapeuta somatyczny, który pracuje z dotykiem, powinien dokładnie wiedzieć, kiedy może dotknąć klienta, kiedy absolutnie nie powinien, po co dotyka, gdzie może dotknąć i w jaki sposób.
I nie chodzi tu wyłącznie o znajomość technik. Kluczowa jest zdolność terapeuty do pozostawania w kontakcie ze swoim ciałem i odczuciami. Terapeuta musi mieć ustanowione własne granice, wiedzieć i czuć, gdzie one są. Powinien być w stanie regulować reakcje własnego układu nerwowego, czuć się komfortowo sam z dotykiem i jednocześnie odczytywać subtelne sygnały płynące z ciała klienta.
Dotyk pomaga nam pracować z odczuciami, aktywacją i emocjami. Zwiększa energię w miejscu dotknięcia. Połączenie dwóch miejsc dotykiem łączy je energetycznie. Musimy jednak pamiętać, że ma on też znaczenie. Jego znaczenie kształtują: płeć, różnice kulturowe, doświadczenia rozwojowe i historia relacji, doświadczenia zawodowe i hierarchia oraz dynamika relacji terapeutycznej.
To, co dla jednej osoby jest wspierające, dla innej może być naruszające lub zagrażające. Dlatego jako terapeuci musimy uwzględniać kontekst klienta i nie opierać się na własnych założeniach.
Dotyk wspierający
Dotyk może regulować układ nerwowy i wspierać proces terapeutyczny. Pomaga w regulacji wysokiej aktywacji, zwiększa kontener, pogłębia kontakt z ciałem, zwiększa poczucie bezpieczeństwa, stabilizuje, wspiera integrację doświadczeń.
Podstawą pracy z dotykiem jest jasna, świadoma zgoda klienta. Terapeuta powinien uprzedzić, że zamierza użyć dotyku, powiedzieć, gdzie i w jaki sposób będzie dotykał, zapytać czy to jest w porządku, obserwować reakcję ciała klienta, nie tylko odpowiedź werbalną oraz uprzedzić, że zamierza przerwać kontakt i zabrać rękę z ciała klienta.
Zgoda jest procesem a nie jednorazowym aktem i może zmieniać się w trakcie sesji.
Rodzaje dotyku w terapii somatycznej.
W terapii somatycznej stosuje się różne jakości dotyku, zależnie od celu procesu:
1. Dotyk kontenerujący
Wspiera stabilizację i integrację. Pomaga klientowi radzić sobie z wysoką aktywacją. Często stosowany w obszarze ramion lub stawów.
2. Dotyk słuchający
Polega na „słuchaniu rękami” tego, co dzieje się w ciele klienta. Terapeuta pozostaje w uważności na sygnały z ciała — poprzez dotyk, obserwację oddechu, mimiki i koloru skóry.
3. Dotyk prowadzący
Intencjonalny ruch inicjowany przez terapeutę, wspierający pojawienie się odczuć (np. pulsacji) lub dokończenie reakcji obronnych.
4.Dotyk stymulujący
Zwiększa odczuwanie i uważność. Może być stosowany np. na klatce piersiowej lub brzuchu, aby wspierać kontakt z emocjami i odczuciami.
5.Dotyk śledzący
Pomaga uwidocznić wzorce napięcia i reakcji w ciele.
6.Dotyk hamujący
Spowalnia proces, zatrzymuje eskalację i wspiera regulację układu nerwowego.
7.Dotyk integracyjny
Wspiera łączenie fragmentarycznych doświadczeń w spójną całość.
8.Dotyk nie-fizyczny (wyobrażony)
Opiera się na uważności i intencji, bez fizycznego kontaktu. Może wspierać odczuwanie ciała i inicjować subtelne procesy regulacyjne.
Obszary pracy z dotykiem
Dotyk w terapii somatycznej najczęściej obejmuje mięśnie powierzchowne, stawy, obszary związane z regulacją oddechu i napięcia, przepony – 7 głównych przepon w ciele.
Możliwe jest również uwzględnienie innych obszarów jak np. stopy, które odgrywają rolę w ugruntowaniu i regulacji.
Zwykle pracujemy w pozycji siedzącej. Możliwa jest też praca na podłodze lub na stole do masażu. Pamiętajmy, że nigdy nie proponujemy klientowi pozycji leżącej na „dzień dobry” ani wtedy, gdy klient jest w wysokiej aktywacji. Ten rodzaj pracy jest możliwy po rozładowaniu neurofizjologicznym I emocjonalnym w celu pogłębienia pracy i integracji.
—‐—————————————————-
Istnieją sytuacje, w których dotyk nie tylko nie wspiera procesu terapeutycznego, ale może go zakłócać, a nawet pogłębiać dysregulację.
Kiedy dotyk nie wspiera procesu terapeutycznego, może wywołać reakcję obronną (walka, ucieczka, zamrożenie), przywołać doświadczenia traumatyczne, naruszyć granice klienta, zwiększyć napięcie zamiast je regulować.
Dlatego kluczowe jest tempo, zgoda klienta oraz ciągłe monitorowanie jego reakcji — zarówno werbalnych, jak i niewerbalnych.
U niektórych klientów określone obszary ciała mogą reagować na dotyk jak na zagrożenie. Czasem klient może mieć trudność w rozpoznaniu czy dotyk jest wspierający czy zagrażający. Jeżeli klient ma obronność dotykową, zmysł dotyku stale sygnalizuje niebezpieczeństwo, układ nerwowy pozostaje w stanie podwyższonej czujności, trudno o poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego.
Obronność dotykowa może prowadzić do unikania kontaktu fizycznego, trudności w relacjach społecznych, ograniczonej zdolności do różnicowania doznań. Dotyk nie jest odbierany jako neutralny lub przyjemny, ale jako potencjalnie zagrażający.
Może to również wpływać na rozwój precyzyjnych umiejętności manipulacyjnych i czuciowych — zarówno w sensie rozwojowym, jak i w bieżącym funkcjonowaniu ciała.
Niektórzy klienci mogą mieć trudność z rozpoznaniem, co czują w kontakcie z dotykiem, nazwaniem tego doświadczenia i wyznaczeniem swoich granic.
Czasem klient nie jest w stanie powiedzieć, że dotyk jest dla niego niekomfortowy lub przekraczający. Może też mieć wewnętrzne sprzeczności — różne części jego doświadczenia mogą reagować odmiennie. Część dorosła może zgadzać się na dotyk, podczas gdy część dziecięca doświadcza go jako zagrażającego. Mogą pojawić się wspomnienia dotyku, który jednocześnie był zagrażający i przyjemny.
Podobne zjawiska mogą pojawiać się u osób z historią traumy relacyjnej, z tendencjami dysocjacyjnymi, psychopatycznymi, z doświadczeniami różnych „części siebie” przeżywających rzeczywistość w odmienny sposób.
Dotyk może również uruchamiać silne reakcje emocjonalne, powodować załamanie potrzebnych mechanizmów obronnych, prowadzić do uwolnienia silnych emocji związanych z przywiązaniem, których intensywność przekracza możliwości integracji !!
Szczególnie istotne jest to w pracy z osobami, które są w stanie silnej dysregulacji, mają ograniczoną zdolność do regulacji i integracji doświadczeń, nie mają jeszcze wystarczających zasobów, by „unieść” intensywniejsze bodźce.
W takich przypadkach dotyk — zamiast wspierać — może pogłębiać trudność w radzeniu sobie z pobudzeniem lub bliskością.
Dotyk w terapii somatycznej ma ogromny potencjał regulacyjny i integracyjny. Może wspierać powrót do ciała, odbudowę granic oraz doświadczenie bezpiecznego kontaktu.
Jednocześnie jest narzędziem wymagającym najwyższej uważności i odpowiedzialności.
Świadomy dotyk nie jest techniką — jest relacją i jak każda relacja wymaga obecności, zgody, wrażliwości na granice oraz głębokiego szacunku do autonomii i tempa drugiej osoby. To właśnie te jakości decydują czy dotyk staje się wspierający i integrujący czy jest źródłem przeciążenia i dysregulacji.
Klaudia Angela Grabska SEP
